Ramazan Zaptiyeleri (Gözden Geçirilmiş Yazı)

Dertleri ne mazbutluktur, ne de kendi zulümlerini kontrol altında tutmaktır.

Oruç onlar için bir zahmettir. ”Oruç tutma zahmetine katlandıkları” için "kaytaranlara" kızarlar. Yemek varken aç gezdiklerine, hır gür varken barış içinde yaşama zahmetinde bulunduklarına, bakmak varken başlarını önlerine eğeceklerine, aldatmak varken kendilerine hâkim olacaklarına hayıflanırlar.

Onların biraz daha iyileri gibi görünen, hep istihzâyla gülümseyen, hor görücü ukalâlar ise başkaları ile yarışırlar. Başkalarını şikayet ve ispiyon ile kendilerini gösterip kırmızı kurdela kazanacak öğrenciler gibi dolaşırlar aramızda. Şiddet kullanmazlar ama; "başka"larına, hastalara, seferîlere, tereddüt içinde olanlara, farklı düşünenlere hayatı zından ederler. "Biz bunların inandıklarına inanamayız!" dedirtirler. Onların inandıklarına inanmamak insanlar için samimiyetin şartı haline gelmeye başlar.

Orucu zahmet, külfet görenler sabrı bilmedikleri için  takıntılarının nesnesine indirgedikleri şeylerden imtina etmeyenlere saldırırlar. Bakmamayı bilmedikleri için karşısında zayıf düştükleri her şeye bir süreliğine de olsa düşman kesilirler.

Kendilerini terbiye edemez onlar, etraflarını terbiye etmeyi önceleyeceklerdir. Dünya onlara uymalıdır. Nimet ortada görünmeyecektir; kısmet kendini saklayacaktır; karşı cins, gıda, bitki, hava, su onlar takıntı yaptıkları süre boyunca ortadan kaybolacaktır. Zahirde kıtlıkta, darlıkta kalınacaktır. İftarlarda ise kıtlıktan çıkmış gibi tıkınacaklardır.

Saplantının, takıntının bir yere kadar anlaşılabilirliği var. Tiryâkîliği biliyoruz: Bir yere kadar anlaşılabilir olan bir yerden sonra anlaşılabilir değil. Herkese saldıracaksa insan, oruç tutmaması daha iyi değil mi? Oruç mütecavizliğe yol açsın diye tutulmuyor ki, tersi söz konusu olmalı. Oruç saldırmamayı gerektirir öncelikle. Sabrın sabırsız kılabilmesi geçicidir, onun hâkim yanı değildir. Oruç açlıkla terbiye edilmiş mahkûmların işi değildir. Hür insanların medeniyet talebidir. Nefse hakimiyet boğaz üzerinden gitmez; çeneden, öfkeden, hırstan, baskıdan, zordan, şiddetten, bencillikten, görmemezlikten gelmelerden geçme, vazgeçmedir. Ramazan insanın kendisiyle uğraşma ayıdır, ayıplarını hatırlama ayıdır, kusurlarını kabullenme ayıdır.

Ramazan, elbisesi olmayan çıplağı, sen oruçken çöp tenekesinden yiyeni görmeyi ve tepki vermeyi gerektirir: Giydireceksen üstü başı olmayanı giydireceksin. Çöp tenekesini karıştırana yiyeceğini vermeden orucunu açamazsın. Sokağında bir susuz kedi bile inlemeyecek!

Başka birisi yemek yerse sana ne? Karşısında bir sorumluluğun yok! Adam aç değil açık değil, yiyor! Sen yeme! Ondan iyisini de yapamıyorsun ki: O kimseye saldırmıyor!

Karşında tıkınan belki açlığını aklına getiriyor ama, tafrasını yaptığın oruç kerhen oruç.  Orucu işkence olarak görenin oruç tutmasında ne hayır olabilir ki? Oruç dünyaya nimet yasağı, kıtlık buyruğu değil; insanın kendisiyle baş başa kalışı, kendisini gözden geçirişi, insanlık terbiyesini bırakmayıp devam ettirmesi.  Etrafına bak: Aşçılar nasıl tutuyorlar? Evlerde yemek pişirenler, o sofraları hazırlayanlar?

"İnsanlar birbirlerini eleştiremezler, insanların birbirlerine karışamazlıkları mutlaktır!" diyen de yok. O ayrı bir tartışmadır.

Ramazanın ruhuna çiğliği tasallut ettirmek ayıptır, yakışıksızdır, yanlıştır, eğer "ramazanın ruhuna zulümdür!" demeyeceksek!

Çöldeki Ördek

Yeşil ördek gibi

daldım çöllere

ya sen beni unut

ya ben seni

Uluslarası Durum: Suriye Türkiye Açısından Baş Tehdit mi?

Suriye’nin Türkiye için ”en büyük tehdit” olduğu tezi doğru değil. Ancak, Suriye'nin mevcut hâlinin stabilize olması da Türkiye'nin gelecek tasarımını bloke edecek.

Mevcut durum BOP’un dönüşmesi ihtimâlini bazı alanlarda ve bölgelerde deliyor, donduruyor. Eskiden bölgedeki rus varlığı BOP’un sorunuyken, bugün BOP’u dönüştürmek isteyenler Rusya’dan (sessizce) şikayetçiler. Sessizce, çünkü, Rusya ve Çin dünya iktisadî sisteminin birer parçası durumundalar. İran için bile sistemdışı diyebilmek kolay değil.

Dünya iktisadî sisteminin bundan böyle NASDAQ, Dow Jones veya dolar merkezli olacağı ve ”kapitalist sistem”in ”global üst sistem” olup olmayacağı kesinlikle belirlenebilmiş/kendisini ele verebilmiş değil ve dayatıl(a)mamakta. Son büyük krizin dünyayı dinamiklerine döndürerek sınırlanması gayreti her şeyi önceliyor.

Varolanın yürütülemez hale gelmesinde dünyanın ve tarihin finans gücüyle dinamiklerine ters döndürülmeye çalışılmış olmasının payı var. Bunun maliyetlerinden konuşulduğunda tek başına iktisadî maliyet kastedilmemekte.

Dünyanın dinamikleri finans gücünü elinde bulunduranlarca manipule edlmiş, zedelenmis, kırılmış, örselenmiş, zapt ü rapt altına alınmaya çalışılmıştır. İnsan ve toplum düzeyinde ise doğanın manipulasyonuna (sadece) benzeyen, bir anlamıyla insan ve toplum doğasının manipulasyonu demek olan bir müdahaledir bu. Değiştirilen insan ve toplumun doğası değil, ”doğal” sosyalizasyonun kanallarının bozulması, çarpıtılması, sanallaştırılması, kendi yolundan koparılmasıdır, ideolojiyle aklın yerinin doldurulmasıdır. Tabii ki ters tepecektir!

Global sermaye sonunda yerel çıkarların temsilcisi haline gelmiş, başka yerel sermayelerin rekabetiyle relativize olmuş, ”sistem” için merkezî anlamını kaybetmeye başlamıştır.

Rusya ile güneyde sürtüşmemizin rasyonalitesi ile kuzeyde rekâbet içinde barışık olmamızın mantığı çelişmemektedir. Rusya Türkiye’nin izlediği yoldan değil, özellikle güneyde kendi durumunun belirsizleşmesinden, tüm kartların masada olmamasından, hattâ ortada belirgin bir masa olmamasından tedirgindir.

Bu durum, Rusya’yı engel olmak istediğini (BOP) koruyor, buzdolabında tutuyor durumuna düşürmektedir. Bu tesbitten Suriye ile gerilimden kâr bekleyenlerin BOP'a karşı oldukları sonucu çıkarılmamalıdır.

Ortada netleşmiş iki çizgi var: İlki Bölge’yi bölgedeki bir küçük ülkenin arka bahçesi haline getirmek isteyen; ikincisi bölgenin iktisadî, kültürel ve uluslarası dinamiklerinin açılması için seferber olan. "Türkiye’nin Şahinleri"nde bile bu iki eğilim aynı anda temsil edilmekte.Baş döndürücü ittifak kombinasyonları bizde gerekçelemelerinden kopuk olarak rasyonalize edilip savunulmakta; konu en özgün, biricik, ayırd edici ve yerel-evrensel meselemiz olarak sunulmaktadır. Tartışma konunun hakîkatinden ve bağlamından koparılarak "çıkarlarımız"ın ve "geleceğimiz"in terimleriyle propaganda savaşına indirgenmektedir.İnsan hakları ve "bosnalaşmaya karşı durma" gerekçeleri dahi, maalesef, başka yüzkızartıcı ittifaklar ve müdahalelerde yer alınabildiğini görmemezlikten gelme üzerine kuruludur.

Ortada hem insanî hem de yerelleştirilebilecek, bizim açımızdan bakılabilecek sorunlar olsa da, büyük nedenler ve konunun arka planı ihmâl edilerek ele alınan hakîkat hakîkat kırıntısından ibaret kalacaktır.

Rusya gibi ülkeler, burada vurguladığımız bağlamıyla, kendi geleceklerinin "bazan istenmeden" de olsa planlandığı, şekillendirileceği kaygısı üzerinden yerel dinamiklerin önünün açılmasına engel olmaktadırlar. Korkuları dünya iktisadî krizinin konsolide edilip ”sistemik” bir tadilat ya da uzlaşmaya gidilmesi değil; geleceğe yönelik, global aktör olarak insiyatif kaybıdır.

Dünyada merkezî zemin kaymaktadır, bölgedeki yer tutmaların oluşacak dengede mevcut denge içinde olduğundan daha önemli bir hale gelebileceği varolan aktörlerin insiyatiflerinde yazılıdır.

Suriye’ye geri dönüp soralım: Esad Rejimi atılması gereken rasyonel adımları atmış mıdır? Hayır! Bir çıkış dahi ara(ya)mamışlardır. Esad böyle davranmasa bir darbe söz konusu olabilir miydi? Büyük bir olasılıkla!

Esad’a sahip olmadığı gücü yazıp şeytanlaştırmak sadece propaganda açısından anlam taşımakta. Esad’a yönelik haklı eleştiriler dahi Suriye’ye odaklanan ilgi ve insiyatifin Suriye Siyaseti'nin gücünü, kapasitesini, siyasî ufkunu aştığı gerçeğini unutmamıza yol açmamalı.

Türkiyede iktisadın buyrukları, pazar ihtiyacı; uluslarası düzeyde parsellenmiş kotalanmış, kısıtlanmış, gözetlenmiş, kayırılmış alışveriş ortamı; pazarların ve maddî kaynakların  kapalılığı ya da entegre olmamışlığı akl-ı selimin önünü açık tutmaktadır. Bunun yanı sıra düşünen, soğukkanlı ve insanca yaklaşan, ufuk açan bir elitimiz yoktur: Tırpanlanmakta, biçilmektedirler. İktisadın uluslararasılaşmasının getirdiği pragmatizmden başka bir güvenlik duvarımız yoktur, akıl tutulmasına karşı.

Olanı yok sayarak veya yok ederek "elit" yaratma hayali dönemle, dinamiklerine kavuşan bir dünya anlayışı ile örtüşmemektedir. Yeni Elit’in ifadelerinin üzerine eğildiğimizde siyasetimizin arkasındaki gerekçelerin düzeyi, kapsamı ve tutarlılığı siyasetimizin sahibi olduğumuz konusunda tereddüt uyandırmaktadır!

”Mantıkî adımlar” kültürel yönelimler, ufuk açılımları, atılımlar değildir. Krizlerle desteklenip palazlanan veya kösteklenen (akl-ı selimin daraltılmış hallerinden olan) hesap-kitap kültürünün günübirlik ufku düşünceyi, geleneği, dayanışmayı, eleştiriyi, tartışmayı küçümsediğinde evrensellik iddialarından vazgeçmiş olur.

Ustam Saraçzade Ahmet Cevdet Bey'e Hatıramdır: Nice Bu Unutkan Ufukta

USTAM
SARAÇZADE AHMET CEVDET BEY'E
HATIRAMDIR:
NİCE BU UNUTKAN UFUKTA

Dildâr unutsa gece olur

Gece unutsa dildâr ölür

Dildâr ölür de dil dâr olur

Dil ölür dâr ölür ey dildâr

Dilde dâra mehtâb giryân olur

Beklese haşre kadar gönül

Kaç kez bir şişe sâd pare olur

Ol salimâ dilşende bir sükût

Bülbül nâr-ı firkate ârif olur

Gözden ırak düşen kim dilde olur

Dilden olur dilde olur dildâr olur

Uluslararası Durum: Suriyedeki Rusya ve Türkiye

Rusya Akdeniz'deki tüm üslerini kaybetmeyi ve Ortadoğu’dan silinmeyi istememektedir. Boğazlardaki tehlikeli madde taşımacılığının ve savaş gemilerinin ölçüsüz trafik hacmi, alternatif yolların uzunluğu, Süveyş civarındaki olası gelişmeler ve Kızıldeniz'de olup bitenler Akdeniz'de konuşlanma imkânlarının geliştirilmesini ya da muhafaza edilmesini Rusya açısından zorunlu kılıyor.

Hâlen iktisadî olarak desteklediği Kıbrıs Rum Kesimi’nin AB'ye girmiş olması Rusya açısından lojistik, teknik sorunlara yol açmış olabilir. Güney Kıbrıs’ın doğal gaz angajmanları ve yeni ittifak arayışları sonrası İran'a karşı izlediği siyaset (son gözaltı krizi) dikkat çekicidir.

Rusya oyunun dışında kalmamaya, Ortadoğu'nun şekillenmesinde söz sahibi olmaya, enerji kaynakları ve yolları üzerindeki insiyatifini kaybetmemeye dikkat ediyor.
 Rusya'ya rağmen Suriye'ye (doğrudan) müdahale edebilmek çetin bir iş.

Rusya dünya savaşına dönüşebilecek bir dış müdahale ile değil, muhtemel bir iç savaş ile Suriye'yi terk etme durumunda kalabileceğinin farkında. Rusya ile sorunu olanlar Suriye’deki muhalefeti desteklemeye ağırlık vereceklerdir. Ruslar'la anlaşanlar ise doğrudan Esad'ın üzerine gideceklerdir.

İzlenen reel politik çizgi Rusya'nın Suriye'den çekilmesinin henüz göze alınamadığına işaret ediyor. Not edelim.

Rusya Suriye'deki üsleri sayesinde ortadoğu üzerinden İran'a yapılabilecek bir saldırıyı bloke edebilme gücüne sahip. Tersi de geçerli: Rusya’nın İran ve Suriye’nin bazı riskli çıkışlarını engelleyebileceğini kabul etmemizde bir beis yok.

Rusya Türkiye'nin sık sık batı ile arasına girmesinden fazla rahatsız değil, karşılıklı şekillendirme ve dispozisyon belirlemeye açık duracak gibi görünüyor. Aynı anda insiyatif alanlarını kaybetmemeye çalışması, rekabet etmesi ise eşyanın tabiatına aykırı olmayacaktır.

Türkiye'nin Rusya ile daha fazla sürtüşmeyi hedeflememesi elindeki imkânların darlığı ile alâkalı değil. Rusya ile ilişkilerde az çok işleyen bir tarz tutturulmuştur. Yine de Suriye'de Rusya’ya karşı kuzeyde düşünülebileceğinden daha fazlası (savaş hariç) göze alınabilecektir.

Amerika açısından Suriye'nin dönüşümünün Rus üslerinin mevcudiyetiyle birlikte mümkün olamayacağının öngörüldüğünü varsayabiliriz. ABD’nin Rusya ile çatışmayı gündeme almadan soğuk savaş dönemi Suriye’sinin dönüşmesini, uluslararası iktisadî ve siyasî sisteme dahil edilmesini hesaplıyor olması akla yatkın.

Suriye’deki olası dönüşüm ABD'deki birbirine rakip duruşlar için farklı anlamlar taşıyor. Bugün ısınan iktisadî sistemi soğutacak, lokal dinamiklerin önünü açacak, İhvân'ı AKP'lileştirmeyi düşünebilecek bir çizgi siyaseti belirlemekte gibi görünüyor.

Esad bir ara bu gelişimi lehine kullanıp meclis ve senatolu bir sistemde nusayrilere devlet başkanlığını, çoğunluğa da başbakanlığı kotalamayı düşünmüş müdür bilemiyoruz. Lübnan'ın işleyişinin Suriye'de bilinmediğini düşünemeyiz. Lübnanlaşma kaygısı mı hâkim olmuştur şimdilik belirsiz. Tavizsizlikten mi, karar verebilecek durumda olmadıklarından mı bir orta yol bulamadılar zamanla öğreneceğiz.

Önce Suriye ve Lübnan, sonra da Ürdün bir an önce dünya iktisadî sistemine entegre edilmek isteniyor. Daha sonra ortadoğunun en sorunlu, en belâlı alanına el atılacak gibi görünüyor, dünya iktisadını "normalleştirme hamlesi” başarılı olabilecekse.

Yaşanan krizin modern dünyanın gelmiş geçmiş en büyük krizi olması, siyasetin ve uluslararası dengelerin iki de bir mühendislikle şekillendirilmesiyle sistemik regülasyon dinamiklerinin yitirilmesi, iktisadî sistemin çöküş sinyalleri veriyor olması böyle bir rüzgârı estiriyor.
Obama'nın seçimleri kaybetmesi halinde dahi ABD dış politikasının klasik BOP yönüne doğru kaydırılmasının var olan iktisadî ortamda sorumsuzluk olarak algılanıp iktisadî krizin bazı finans çevrelerinin ayaklarına dolaştırılmasını bekleyebiliriz.

Türkiye Obama’nın, daha doğrusu Obama’yı destekleyen siyasetin kaybetmemesi için açık seçik bir pozisyon almaktadır. Türkiyenin cari açık sorunu bir süre daha dış destekle dengelenebilecektir. Bir zaman sonra destek veren çevrelerden mantıksız taleplerin gelebileceğinin ya da şartlar değiştiğinde destek veren ülkelerin baskı altına alınabileceğinin hesaba katılıp katılmadığını, alternatif politikaların mevcut olup olmadığını bilemiyoruz.

Burada Körfez ülkeleri ve Suudi Arabistan’dan bahsetmememe şaşıranlar olacaktır: Şimdilik, Körfez ülkeleri ve Suudî Arabistan’ın dünya iktisadî sistemine entegre durumda oluşlarına dikkat çekmemiz yeterlidir. Hem pazar olarak, hem kaynakların üretime açık tutulması anlamında.

Bazı ülkelerde dinamiklerin önünün açılması cetvelle çizilmiş sınırların, hükümranlık alanlarının da değişiminin önünün açılması anlamına geliyor. Bir çok gücün müdahale etmek için fırsat beklediği alanlara daha detaylı müdahalelerin olması da şaşırtıcı gelmemelidir.

Ben dünya iktisadî krizinin aşılması işini radikal demokratik bir insiyatif gibi görmüyorum. Olsaydı muhtemelen itiraz da etmezdim: Var olan insiyatife değil, toplumsal dinamiklere güvendiğimden. Elbette itiraz edebilecek kadar konuya vakıf değilim: ”Kenardan geçerken” olan biteni anlamaya çalışıyorum o kadar.

Öngörüde ileri gittiğimde reel politik zemin üzerinden kurallar ya da kuram çıkarıyor durumuna düşmem kaçınılmaz olacaktır. Benim söylediklerim konunun doğrudan kendisinin üzerine (Tanpınar’ın deyişiyle)”kapanmadan” önce yapılan bir ”envanter çıkarma”, kendi ”muhayyer bakış”ına bakmadır, bakışı tasniftir.
Başka yol olmadığı düşünülüyor.

Alışılagelmiş kontrol,el koyma, abluka, üzerine çökme yerine (biraz) daha liberal bir kaynak değiş tokuşu, pazar interaksiyonu öne çıkarılıyor. Öldüğü addedilen ulusal devletlerin sorunlar ve sorun alanlarıyla yüzleşen ve boğuşan (siyasetleri belirlemede etkin olan, çatışma ve kapışma alanlarında çekirdekten yetişmiş olan) "entellektüel"  bürokrasileri; üniversiteleri, kriz yönetimini üslenen çevreler bu pragmatiğe angaje diyebiliriz. İddiasız, doğası gereği yanlışlanabilir bir varsayım olarak.

Rusya Obama'nın çizgisine karşılıklı alışveriş içerisinde kendi insiyatif ve iktisadını güçlendirebildikçe, geleceğinin karartıldığını düşünmedikçe fazla itirazda bulunmayacaktır. Neocon'ların yeniden devreye girme ihtimali yüzünden pazarlıklarda ileri gitmeyi de istemeyecek; gelişmeleri gözlemleyerek, alışverişi elinden geldiğince yönlendirerek  bekleyecektir. Enerjiyi dış politik araç olarak kullanabilmesi daha esnek uluslararası politikalar izlemesinin önünü açmaktadır. Bundan Avrupa ne kadar hoşlanır bilinmez, ancak soğuk savaş repertuarından daha "ince" (sublim) bulacakları kesin.

Rusya'nın Suriye'deki varlığı bir başka konjunktürde Türkiye'nin  işine de gelebilecekken (örneğin BOP'un hayata geçirilme ihtimalinde) bugün için rahatsızlık verici gibi görünüyor: Türk Hükûmeti açısından önceliğin Obama yönetimi devredeyken  yeni bir Neocon müdahalesi ile bölge iktisadının irrasyonal’e çekilmeden hızla şekillendirilmesi olduğu düşünülebilir. Bu varsayıma karşı en sessiz ve derin kuşku kaynaklarından birisi İktidar Bloku’nun mayınlı tarla ”fikr-i sabiti”dir. İnatla cevapsız bırakıldığını gözlemliyoruz. ”Paradigma” değişince ”projeler” mi değişti, yoksa halâ gündemde mi tutulmakta, birileri pusuda mı bekliyor bilen varsa bu inadın öncelik derecesini, geçerliliğini, bağlayıcılık nedenini izah eder!

Rusya Suriye'den çekilmesini hızlandırıcı insiyatif kullanılması halinde ABD seçimlerine dikkat edecek, Akdeniz'deki varlığının iktisadını, lojistiğini, değişik kompozisyonlardaki gerekirliğini hesaplayıp  yeniden şekillendirecek, dünya siyasetindeki olası bir u-dönüşe karşı pozisyon çeşitleyecektir.

”Varolan İnsiyatif” ideolojilerden, ezberlerden, kin ya da husûmetten, kaynaklara el koyma hırsından çok dünya iktisadını ve ekonomisini normalleştirme, rayına oturtma, pazarları ve kaynakları açık tutma derdinden, tasasından, sıkıntısından yönlendiriyor gibi görünmektedir. Rusya bu faaliyetlere göre politika belirlemektedir, bu siyasete karşı değil: Bunun içinde ve buna eklemlenen bir rekabet ve kapışma anlayışı ile.